«Әбіл» — режиссер Елзат Ескендірдің халықаралық фестивальдерде топ жарып, беделді марапаттар иеленген алғашқы толықметраж фильмі. Картина Қазақстанда үлкен экранға шықпай жатып-ақ, түрлі қысымға тап болды. Режиссер ’98mag журналының авторы Ақдидар Әбдімәуленге берген сұхбатында кино өнеріндегі цензура мен түсірілім кезіндегі қиындықтар жайлы, «Әбілдің» табысы мен алдағы жоспарлары туралы айтты.
«Бір қадам артқа шегініп, он қадам алға жылжыдым»
Ақдидар: Елзат, алдымен сізді «Әбіл» фильмінің Қазақстандағы ұзақ күткен прокатымен құттықтаймын. Тек биліктің қысымын, әлеуметтік желіде кинотеатрдағы сеанстарға қатысты шуды көріп, шыны керек, қалай құттықтарымды да білмей тұрмын. Фильміңіз әлемді шарлап, халықаралық беделді жүлделерді қанжығасына байлап, өз үйіне келгенде өгей баланың күйін кешіп жатқандай. Кейінгі жағдайлардан соң көңіл-күйіңіз, ішкі күйіңіз қалай?
Елзат: Көңіл-күйім өте жақсы, мұндай жағдайлар мені жасытпайды. Себебі мен қандай саяси жүйеде, қоғамда өмір сүріп жатқанымды жақсы білемін. Көп дүниенің осылай болатынын алдын ала түйсініп, сездім. Уақыт өте келе сол нәрселер ақырын-ақырын көрініс тапты, сондықтан мұңайып, мұқалған да жоқпын. Мұны автократиялық қоғамның өнер адамдарына істейтін әдеттегі қысымы деп бағалап, қабылдадым.
Ақдидар: Прокат туралы айтсаңыз. Қаншалықты табысты боп жатыр?
Елзат: Миллиард жинайтын әдеттегі фильмдерге қарағанда, аса табысты деп айтуға келмейді. Бірақ Қазақстанда жарық көретін авторлық фильмдермен салыстырғанда, қаржы тұрғысынан кәдімгідей табысты сияқты. Бұл — менің субъективті пікірім. Фильмнің прокаты үшінші аптаға өтіп жатыр. Халықаралық стандартқа сәйкес, кез келген туынды алдымен екі апта көрсетіледі, сұранысқа қарай мерзімі ұзарады. Сұраныс бар екенін бақылап отырмыз. Дегенмен бастапқы кезеңге қарағанда қазір кинотеатрлар саны, әсіресе аймақтарда қысқарды.
Туындыны жарнамалауға мемлекеттен бірде-бір тиын бөлінген жоқ, заң бойынша авторлық фильмдердің бәріне солай. Заң тұрғысынан алсақ, «Әбіл» — «Қазақфильмнің», яғни ұлттық киностудияның меншігі. Соған қарамастан мәдениет министрлігі мен киностудия қаржылай көмекті былай қойғанда, ақпараттық қолдау да көрсетпеді. Алматы мен Астанадағы жабық көрсетілімдеріміз аншлагпен өтсе де, мемлекеттік, республикалық арналар мен басылымдардың көбі ресми түрде журналистерін жіберген жоқ, бір-екі облыстық арна келді. Бұл — әдейі, саналы түрде қолдамаудың көрінісі. Соның салдарынан аймақтардағы көрермен хабарсыз қалып, ол жақта көрсетілімдер қысқарып жатыр.
Фильмнің жарнамасымен өзім, актер Ерлан Төлеутай және тағы бір-екі адам ғана айналысып жатыр. Өзіміз режиссер, продюсер, баспасөз хатшысымыз. Мүмкіндігіміз шектеулі, ары кетсе әлеуметтік желі ғана. Бірақ елдегі азаматтық позициясы бар басылымдардың ықпалы және жұрттың жазған пікірлері арқылы көрермен саны өсіп жатыр. Соған қарамастан сұраныс көп болған Астанада кинотеатр саны азайды. Мұны құйтырқы саясаттың бір көрінісі деп бағалаймыз.
Мәселе мынада — мемлекет фильмді шығармай тастайын десе, халықаралық беделін ойлап, сақтанады. Бірақ үлкен экранға шыққаннан кейін де түрлі қитұрқы техникалық себеппен ақырын ысырып тастауға болатынын көріп отырмыз. Өйткені мемлекеттік тетіктердің оған құзыреті мен ықпалы жетіп тұр. Солай «көрермен келмеді» деген желеумен фильмді прокаттан тез-тез өткізіп жібереді. Бірақ біз ұтылған жоқпыз, хабардар халық көріп үлгерді.
«Әбіл» фильмінің түсірілім процесі. Фото Елзат Ескендірдің жеке архивінен
Ақдидар: Кинозалдарда адам аз деп жазып жатқандар көп. Қолдайық деген үндеулер арасынан соны естіп қаламыз. Сіз неге бұлай болды деп ойлайсыз?
Елзат: Кез келген мәселені біржақты қарастыруға болмайды. Бұл жерде бірнеше себеп бар. Біріншісі — маркетинг. Жарнамасыз ештеңе сатылмайды. Екіншісі — уақыт. Маусымның соңы мен шілденің басы — халықтың демалысқа, ауылға, табиғат аясына немесе шетелге кететін кезеңі. «Біліп тұрып неге бұл уақытты таңдадыңыздар?» десеңіз, күз, қыс, көктем айларында кинотеатрлардың сұрайтын пайызы өте жоғары, бізде ондай қаржы жоқ. Жарнамасын өзіміз жүргізетін болғандықтан, ең арзан уақытты таңдадық. Оның үстіне, прокат куәлігін беру процесі де өте ұзаққа созылып, аяғында осы уақытқа тура келді.
Үшінші мәселе — қоғам мазмұнды дүниелер туралы аз біледі. Қазақ қоғамында және бұрынғы совет елдерінде киноны көбіне тек көңіл көтеру құралы ретінде қабылдайды. Халық әдебиет пен театрды мазмұнды өнер деп түсінгенімен, кинотеатрға тек уақыт өткізіп, көңіл көтеруге барады. Әдебиет пен театрға қарағанда, кино — адамзат тарихындағы жас өнер. Ресейдің өзінде де авторлар кино орыс қоғамына сіңбеген деп айтады. Қазақ қоғамы киноны ойлы өнер деп қарамайды. Себебі бізде оны интеллектуал өнер ретінде насихаттайтын институттар жоқ. Өз бетінше ізденетін, талғамы мен көзқарасы қалыптасқан орталар ғана оның мазмұнды өнер екенін түсінеді. Киноның аудиториясы қалыптасып келе жатыр, оны жоққа шығармаймыз.
Көрермен театр мен әдебиеттен іздейтін мағынаны кинодан іздемейді, кинотеатрға «бір-екі сағатымды қызық өткізіп қайтайын» деп барады. Ішінде атыс-шабысы, мелодрамасы немесе комедия элементтері жоқ туындыларға әуестік таныта бермейді. Осындай мәселелер фильмнің прокатына белгілі бір деңгейде әсерін тигізеді.
Ақдидар: Сіз көздеген аудитория кім еді және оларға жетті ме? Бұл фильмнің астарын, салмағын қандай адамдар анық түсініп жатыр деп ойлайсыз? Бұл кез келген адам көріп, жете ұға беретін фильм емесі анық сияқты.
Елзат: Мен көрерменді таңдамаймын, жас ерекшелігіне қарай бөле алмаймын. Бұлай істеу әділетсіз әрі өз аудиториямды кемсітумен бірдей. «18 бен 35 жас аралығындағы көрермен ғана түсінеді, қалғандарының сана деңгейі жетпейді» деп қалай айтамын? Менің фильмім еңбектеген баладан еңкейген кәріге дейін, ойланғысы келетін, осы тақырыпқа ықыласы бар әрбір жанға арналған. Мен оны көрермен үшін түсірдім. Фильмнің тақырыбы мен тағдырынан хабардар көрерменнің сексен пайызы оны көрді. Ал қалған бұқара халыққа бұл дүние болашақта телеарналар немесе басқа да жолдар арқылы жетеді деп сенемін.
«Әбіл» фильмінің түсірілім процесі. Фото Елзат Ескендірдің жеке архивінен
Ақдидар: Азаттық радиосына берген сұхбатыңызда мәдениет және ақпарат министрлігінің бұйрығымен «Қазақфильм» басшылығы сізге ескертпей, фильмді өз бетінше қырқып, монтаж жасағанын, фильм продюсерлеріне сол нұсқаны үлкен экранға шығаруды міндеттепті деп ашық айттыңыз. Сіз ол нұсқаны көрсетуден үзілді-кесілді бас тартқансыз. Дегенмен қазіргі нұсқада бір тұсын алып тастауға келістім дедіңіз. Билік сіздің фильміңіздің нақты қай тұстарынан қорықты сонда және неге қорықты?
Елзат: Фильмнің бас жағында Әбілдің баласы Тәкен қаладан келіп, бәрі дастархан басында отыратын сахна бар. Кешкі ас үстінде кішкентай бала ыңырсып көнбей жатқанда, оны уату үшін «қазір жылауыңды тыймасаң, орыс келеді, сені алып кетеді, орысқа бере саламын» деп қорқытады. Мәдениет комитетінің өкілі Ғани Мұратов прокат куәлігін беретін кезде продюсерім Серік Әбішевке хабарласып, осы тұсын алып тастаңдар, әйтпесе куәлікті алмайсыңдар деп айтқан. Серік «дыбысын жаба салайық» деп ұсынса, ол кісі «дыбысын жапса, көрерменде сұрақ туады, түпнұсқасын іздейді, сондықтан мүлде сұрақ тудырмайтындай етіп кесіп тастау керек» депті. Өз фильмімді қысқарту — мен үшін қиянат. Сондықтан бір қадам артқа шегінейін, сол жерді өзің алып тасташы деп Серікке қалдырдым.
Олар бұл сахнаға «ұлтараздықты тудыруы мүмкін» деген үкім айтты. Бұл — кезіндегі ақтың да, қызылдың да заманынан бері бар, классиктердің шығармаларында да кездесетін, қазақтың тұрмысына біте қайнасып кеткен тіркес қой. 90-жылдардағы бала кезімізде оны естіп өстік. Бұл — халықтың тарихи жады мен болмысынан хабар беретін көркемдік деталь.
Біз бұл фильмді Еуропада, Азияда көрсеттік. Залда ТМД-дан, Ресейден кеткен орыс азаматтары да болды. Ешқайсы тулап ашуланған жоқ, бәрін мәдени түрде, жай ғана күліп қабылдады. Ешқандай хейт болған жоқ. Алматы мен Астанадағы жабық көрсетілімге де славян тектес азаматтар келді. Намысқа тиетін дүние болса, жазар еді. Одан бөлек, бейәдеп сөздердің дыбысын жауып тастады. Адамдар бір-бірімен ренжісіп, ұрсысқанда айтатын кіжінген, кейіпкердің эмоциясын жеткізетін сөздер еді.
Прокат куәлігін алып, бәрі шешілді-ау дегенде тағы мәселе шықты. Алматыдағы жабық көрсетілімнен кейін желіге фильмнің қысқа үзіндісі тарады. Дастархан басында колхоз бастығы тәуелсіздік туралы айтып, «Қонаевтың да, Брежневтің де уақыты өтті. Енді Назарбаевтан үміт етейік, соның тілеуін тілейік» дейді. Мұны президент әкімшілігіндегілер көріп, «Назарбаев туралы айтып жатыр, бұл қайдан шыққан фильм?» деп бүлінген. Министрліктегілер түнде «Қазақфильм» президентінің міндетін атқарушы Айдар Омаровқа хабарласып, бір сілкіп алған. Ертеңіне олар жұмысқа келе сала «Әбілмен» айналысады. Өздері кинотеатрларға жіберетін DCP нұсқасын дайындап, Серік Әбішевке хабарласып, «кел де алып кет, осы нұсқаны таратасың, әйтпесе таяқ жейсің» деген.
Серік оны алып кетті, бірақ «мен осы нұсқа тараса, біз басқа қадамға барамыз. Бұл — шектен шығу, сондықтан ол таралмайды. Таралатын болса, «Қазақфильмнің» алдына шатыр тігіп, аштық жариялаймыз» дедім. Ұстаса ұстасын, айыппұл салса салсын, мәселе онда емес. Мәселе — мемлекеттің мәдени саласын басқаратын адамдарда көркемдік сана-сезім деген дүние қалмаған ба? Оларда осындай түсінік болмаса, біз қалай өнер жасаймыз?
Қазақ өнерін әлемге танытамыз деп Джеки Чанды шақырып жатыр. Бірақ одан қазақтың емес, қытайдың өнері танылады, локацияны «қазақтың жері екен» дейді де қояды. Голливуд та, Джеки Чан да кез келген елге барып кино түсіре береді. Қазақ мәдениеті біреу арқылы емес, өз авторлары арқылы ғана танылады. Ал оларға осындай қиянат жасалып жатса, көркем өнер қалай дамиды?
Қазақстанда цензура бар және ол үдеп келе жатыр. Мұны ашық айту керек. Билік қысым жасағысы келсе, заңнан кез келген негізді тауып алады. Фильмнің мына тұсы діни немесе ұлттық араздық тудырады, мынау этикаға жатпайды дейді. Бірақ олар мұны ешқашан жазбаша хаттамамен жібермейді, тек ауызша телефон арқылы продюсерлерге шығады. Оларға «ресми шешім шығарып, қол қойып жіберсін» десем, үзілді-кесілді келіспейді. Өйткені олар ресми құжаттың ертең өздеріне цензураны ресми түрде мойындауға дәйек болатынын біледі. Ресми құжат жоқ болғандықтан, олар кейін «бізде цензура жоқ, ешқандай шектеу қойған жоқпыз» деп сытылып шығады. Цензура бізде осындай қулықпен іске асады.
«Әбіл» фильмінің түсірілім процесі. Фото Елзат Ескендірдің жеке архивінен
Ақдидар: Режиссер ретінде қиып тастау, түзету талаптарына келісуге не түрткі болды? Әлде туындыңыз үлкен экранға мүлде шықпай қала ма деген қауіптен көнбеске амал қалмады ма?
Елзат: Прокатқа шығуға бір күн қалды, фильм қойылса, қойылады, қойылмаса бітті. Кинотеатрлар фильмді алып тастаймыз деп жатты. Жаным мұрнымның ұшына келді. Мына жақтан продюсерлер шырылдап тұрған соң, бір қадам артқа шегінейін, фильм көрерменге жетсін дедім. Халық қазір бәрінен хабардар болып алды, ертең түпнұсқасын да көреді. Алдағы уақытта толық нұсқасын арнайы көрсетілімдерде әлі талай көрсетеміз.
Ол сахнаны алып тастауға келіспегенде, фильм мүлде көрерменге жетпей қалар еді. Сіздер әдеттегідей «мына фильм халықаралық фестивальдерге барыпты» дегенді ғана еститін едіңіздер.
«Әбіл» — реанимациядан шыққан фильм. Түсірілім екі жылға созылды. 2022 жылы ақша кеш түсіп, бюрократия және алғашқы продюсерлер мен «Қазақфильм» басшылығының кесірінен түсірілімді аяқтай алмадым. Мен сапалы дүние істегім келді, менің стиліме продюсерлердің стандарты келмейді, бір сахнаны бес-алты күн түсірген кездерім болды. Осыдан ұрыс-керіс шығып, құжат бойынша ақша біткенде әлгі продюсерлер жобадан кетіп қалды.
Басшылық бірнеше рет ауысып, олар фильмді режиссер аяқтай алмады деп сөреге қойғысы келді. Режиссерлердің көбі осылай қиянат шегеді. Мен барынша күрестім. «Қазақфильмнің» өндіріс жөніндегі вице-президенті Серік Әбішев осы кезде маған продюсер болып кірісті. Белгілі кино мамандарынан фокус-топ жинап, фильмнің аяқталмаған нұсқасын көрсеттік. Олар материалға жоғары баға беріп, оң пікірлерін айтты. Содан кейін продюсерлер Сергей Азимов, Ерлан Бекхожин, Серік Әбішев қолдан келгенше қаржылай көмектесті. Мен өз гонорарымды салдым. Осылайша фильмді реанимациядан алып шықтық.
Прокат алдында продюсерлерге жан-жақтан қысым жасады, мен оларды сыйлаған соң бір қадам артқа шегіндім. Фильм қоғам назарына ілігіп, үлкен талқы туғызды, сол кезеңнің тақырыбы ашылып жатыр. Мен өз месседжімді жеткіздім. Он қадам алға жылжып, стратегиялық тұрғыда ұттым деп ойлаймын.
«Театр мен киноны академиядан бастап бөлу керек»
Ақдидар: «Әбіл» — сіздің алғашқы толықметраж фильміңіз. Дебютант ретінде нарыққа бейімделмей, касса қумай, мұндай тәуекелге бару қорқынышты болмады ма? Мұндай бағытты неге таңдадыңыз?
Елзат: Адамзатта, қоғамда қаржыдан да жоғары мақсаттар мен игіліктер бар. Ізгі, ағартушы, адамға сұрақ қойдыратын ойлар адамзатты алға бастайды. Мен де қоғамға ой тастап, рухани сәуле түсіретін өнер жасағым келді, өзіме сондай талап қойдым. «Әбіл» фильмін де осы мақсатпен түсірдім. Фильм «біз қандай қоғамнан өттік? Адамдар қалай өмір сүрді? Қандай өмір сүруге тиіс?» деген ойлар тудыра алса, мақсатыма жүз пайыз жеттім.
Фильмнің қаржылай табыс тапқаны жақсы, бірақ біздің қоғамда мәдени институттар дұрыс қалыптаспаған соң, көпшілік ойлы өнер мен ойын-сауықты айыра алмай жатады. Содан мазмұнды кинолар көбіне айтарлықтай табыс таппайды. Бірақ бұған өкінбеймін, өйткені мұндай дүниелер қоғаммен бірге өмір сүре береді.
Ақдидар: Сіз тұтас бір заманның зұлматын Әбілдің, бір ғана отбасының тағдырына сыйдырып беріпсіз. Халықтың қасіретін Әбілдің трагедиясы арқылы көрсету идеясы қалай келді?
Елзат: Бұл тақырыпқа бала кезімде көрген оқиғаларым мен кейін есейгенде айналамнан байқаған жайттар негіз болды. 90-жылдары әлеуметтік тұрғыдан ұтқандар мен ұтылғандардың ұрпақтарының тағдыры екі түрлі қалыптасты. Мен «адам аш болса ғана ойлы, интеллектуал, мықты болады» деген пікірге келіспеймін. Материалдық жағдайы бар адамның қоғамға беретін игілігі де көп болады. Ал әлеуметтік қиындық көргендердің балаларына нан табу, үй алу сияқты күнделікті тіршілік қамы бірінші орынға шықты. Ішінде үлкен әлеуеті бар талай азамат күйбең тіршілікпен кетті. Кез келген саяси шешімнің салдары келесі буынның рухани, мәдени өміріне тікелей әсер етеді екен.
Осы ойлардан кейін «Әбілді» жаздым. 2015 жылы сценарий дайын болды. Оған бір жыл кеткенімен, идеяны пісіріп, толғатуға 2-3 жыл уақыт жұмсадым. Кейін ақша іздеп, қаржы қарастыру процесі басталып, фильм 2022 жылы ғана өндіріске кетті. 11 жылдан кейін фильм көрерменге жол тартты.
«Әбіл» фильмінің түсірілім процесі. Фото Елзат Ескендірдің жеке архивінен
Ақдидар: Ерлан Төлеутайды Әбіл рөлін сомдауға үш жыл көндіріпсіз. Жақында ол кісі Қазақстан киносыншылар қауымдастығының «Сыншылар таңдауы» байқауында «Үздік ер адам рөлін» жеңіп алды. Кәсіби актерлер де бар, бірақ неге дәл Ерлан Төлеутайды таңдадыңыз? Оның бойынан қандай Әбілді көрдіңіз?
Елзат: Ерлан Төлеутаймен 2010 жылдан бері таныспын. Сценарийді аяқтап, арада бір жыл өткенде бас рөлге тек сол кісінің келетінін түсіндім. Оның бойында басқа ешкімге ұқсамайтын, ішкі әлемі мен сыртқы пластикасынан, жүріс-тұрысынан көрініп тұратын даланың энергиясы бар. 2016 жылдан бастап ол кісіге ұсыныс тастадым, қаржы таппай жүрсем де, ағаны мазаладым. Басында келіспей, қашқақтап жүргенімен, ақыры көндірдім. Өйткені одан басқа ешкімді көре алмадым.
Ал кәсіби актерлер бұл рөлге келмейді. Біріншіден, біздегі кәсіби актерлер — негізінен театр мамандары. Театр мен киноны академиядан бастап бөліп оқыту керек. Кино режиссерлерінің көбі осы мәселеден қиналады. Екіншіден, біздің театр актерлері киноны терең білмейді, олар кино әлемін Голливудтың танымал жұлдыздары арқылы ғана таниды. Еуропалық классиктердің туындыларынан бейхабар, мүйізі қарағайдай актерлердің өзі оларды көрмеген. Шынайы ойнау стилін талап ететін киноға ондай актерлерді тарту өте қиын. Одан бөлек, актерлердің көбі қаһарманды ойнағысы келеді, бұл — совет кезінен қалған түсінік, бүгінгі өнердің талабына сай келмейді. Біздің актерлер қарапайым адамның рөлін ойнай алмайды, өте қиын.
Үшіншіден, көбінің бет-бейнесі тым жылтыр, көшеден көргенде-ақ жүріс-тұрысынан, көзқарасынан актер екені бірден білініп тұрады. Актердің актер екені білініп тұрса, ол актер емес, нашар актер. Ал авторлық кинода кейіпкер мен қоғамның арасында бәлендей айырмашылық болмауы керек.
Басында бұл рөлге нағыз қойшыны түсіргім келген. Бірақ оны камераға үйрету үшін кемі бір жыл дайындық керек. Министрлік бекіткен жүйеде мұндай дайындыққа уақыт бермейді, сондықтан бұл ойым іске аспады. Ал Ерлан ағаның камера алдында аз болса да тәжірибесі де бар.
Ақдидар: Ол кісінің актер болмағаны түсірілім кезінде байқалмады ма? Қандай қиындықтар болды?
Елзат: Қиындықтар бүкіл жерде болады. Кәсіби актерлермен де жұмыс істеу оңай емес. Олар көбіне әр сөзге акцент беріп, бәрін көрсетіп ойнағысы келіп тұрады. Ондай кезде қайта түсіріп, шаршатасыз. Ал Ерлан аға сияқты актерлерге ритм қоюдың да өз қиындығы бар.
Түсірілім алаңында кәсіби және кәсіби емес актерлердің бәрін бір ритмге келтіріп, баланс табу үшін көп репетиция жасап, дубльдерді ұзақ тартамын. Бір сахнаны екі-үш күн, тіпті бес-алты күн түсіретін кездерім болды. Үш-төрт дубльмен ғана шектелсем, қателер көрініп қалатын еді. Соның нәтижесінде өзім қалаған нәрсемді ала алдым.
Елзат Ескендір мен Ерлан Төлеутай Мюнхен кинофестиваліндегі «Әбіл» фильмінің премьерасында. 29 маусым 2025 жыл. Фото авторы: Sophie Mahler / Filmfest München
«Әлеуметтік топтардың үні болу»
Ақдидар: Фильмді мақтап та, сынап та жатыр. Елдегі көрерменнен қазақты тағы да бейшара етіп көрсетті деген реніш бар, халықаралық басылымдар тарихи контекст шетел аудиториясына түсініксіз деп жазды. «Әбілге» айтылған сындарға қаншалықты келісесіз?
Елзат: Халықаралық басылымдардың, соның ішінде Screen Daily сайты «қазақ қоғамының мәдениеті мен тарихын білмесең, фильмнің кейбір тұсын түсінбей қалуың мүмкін» деп жазды. Мен бұл фильмді өте ұлттық етіп істеппін. Халықаралық көрерменді ескеріп, кейбір жерін басқаша жасағанымда, фестивальдер мен жүлделерім бұдан да көп болар еді.
Ал «шетелге шығу үшін қазақты бейшара етіп көрсетеді» деген сын негізсіз. Мұндай пікірді өз қоғамын, оның түрлі әлеуметтік ортасын жете танымайтын, малшылардың тұрмысын көрмеген адамдар айтады. Керісінше сол ортадан шыққан көрермен «мен жылқышының қызымын, қойшының баласымын, шынайы өмірде бұдан да нашар жағдайлар болған» деп жазып жатыр.
Өнердің ең негізгі мақсаттарының бірі — әлеуметтік топтардың үні болу. Бүгінгі заманауи қазақ өнері дәл осы бағытта дамуы керек. Мұны мен ойлап тапқан жоқпын, Еуропада өнер солай дамып жатыр, олар фестивальдер арқылы түрлі тақырыптағы, әртүрлі топтың мәселесін айтатын фильмдерді қоғамға ұсынады. Біздің қоғамдағы ең үлкен проблема — қоғамның түрлі әлеуметтік топтан тұратынын ескермейміз. Содан бір-бірімізді түсінбей, айыптау мен дау-жанжал болады. Қоғам соны елеп, түсініп, қарым-қатынас жасағанда ғана диалог орнайды, бір-біріне жанашыр бола бастайды.
Мен «Әбіл» фильмі арқылы өмірі мал соңында өткен әлеуметтік топтың үнін суреттедім. Малшылардың біреуі жақсы, біреуі нашар тұруы мүмкін. Бір ғана жағдайды бәріне бірдей таңа беруге болмайды. Мен ол ортада өстім, өте жақсы білемін. Сондықтан әрбір деталін барынша суреттеуге тырыстым. Біз сөз жүзінде «гуманизм, гуманизм» дейміз, бірақ ол бізге әлі келген жоқ. Гуманизмнің бірінші белгісі өнерден көрінуі керек. Біз қоғамды бір типке салғымыз келеді, ал бұл — фашизмнің бір түрі. Гуманизм — өзіңе ұқсамайтын басқа адамның шері мен мұңын түсіне білу.
Мәдениет министрлігі өнердің осы бағытын дамытуы керек, негізгі жұмысы осы болуы қажет, онымен алыспауға тиіс. Мен сияқты басқа азаматтар да осы нәрсені түсіндіре алмай жүрміз. Бірақ олар менің фильмімді көріп, керісінше өздерінен-өздері жауласып отыр. Менің ешкіммен алысатын уақытым, мақсатым, мұратым да жоқ, әрқашан диалогқа ашықпын. Қазақ қоғамындағы өнердің түрлі саласы осы бағытта дамыса, Еуропаның ойлау жүйесі мен санасына сонда ғана жетеміз.
Пусан халықаралық кинофестивалі, 2024 жыл. Фото Елзат Ескендірдің жеке архивінен
Ақдидар: «Әбіл» фильмі бойынша мемлекетпен, кино бойынша құзырлы органдармен қарым-қатынас тәжірибеңіз сізге қалай әсер етті? Бұл сізді қайрай түсті ме, әлде мыналарға енді жоламау керек деген ой түйдіңіз бе?
Елзат: Қайрай түсті. Менде бір ғана мақсат бар: ол — кино түсіру. Одан басқасы қолымнан келмейтін де шығар, білмеймін. Сондықтан кез келген жағдайда, тіпті кейде қаржыға да тәуелсіз болса да, бәрібір кино түсіре беремін. «Министрлікпен бұдан былай жұмыс істемеймін» деп кесіп айтпаймын. Өйткені министрліктің ғұмыры ұзақ, ал министрлердің уақыты қысқа ғой. Бір-екі жылда біреуі кетеді, орнына басқасы келеді. Ертең осы салаға басқа деңгейде ойлайтын адам келіп жатса, неге оған өз жобаларымызды ұсынбасқа?
Сондықтан мемлекетке емес, кейбір мемлекеттік менеджерге реніш пен сын бар. Ал мемлекеттен тек жақсы үміт күтеміз, басқару жүйесіне жас азаматтар келсе екен дейміз.
Ақдидар: Қазақ режиссерлеріне, актерлеріне мемлекеттің қолына қарамай-ақ, коммерциялық емес фильмдер түсіруге мүмкіндік бар ма?
Елзат: «Әбіл» фильмінің жарнамасымен үлкен кампания айналысқанда, кәдімгідей қаржы түсіруге болатынын сездім. Авторлық фильм халықтың көкірегіндегі мұң-мұқтажын, ойын толғап жатса, халық оны көреді. Авторлық фильмдермен де коммерция жасауға болады. Ол жаңадан ойлап табылған нәрсе емес. Мысалы, Асгар Фархади, Андрей Звягинцев, Кристиан Мунджиу секілді режиссерлердің авторлық фильмдері қаржылай үлкен табысқа жетті. Менің де соған жеткім келеді.
Авторлық кино әлеуметтің үні болуы керек десек, оны бірінші кезекте мемлекет қолдауға тиіс. Саяси менеджерлер мемлекетті гуманистік деңгейге жеткізуіміз керек деп ойласа, авторлық фильмдерге үлкен қолдау білдіруі қажет.
Кино — әрқашан қолдауға зәру өнер. Қолдау болмаса, оны дамыту, жарыққа шығару өте қиын. Көмек болмаса да, жанкештілер қарап отырмай, туындыларын түсіре береді. Бірақ мемлекеттік қолдау болса, сан да, сапа да артады. Біздегі жағдай ақырындап Иран киносының күйіне келе жатыр: цензура да, басқасы да.
«Әбіл» фильмінің түсірілім процесі. Фото Елзат Ескендірдің жеке архивінен
Ақдидар: Сұхбат барысында біраз режиссердің есімін атадыңыз. Сізге қандай авторлар шабыт береді?
Елзат: Жақсы көретін режиссерлерім өте көп. Әлем киносынан бір ғана есімді ата дейтін болса, Микеланджело Антониониді айтар едім. Ол мен үшін өнердегі қасиетті тұлға. Антониони — уақытты сезінген, тіпті уақыттың өңін көрсете білген режиссер. Оның қолтаңбасы маған ерекше шабыт береді. Екіншісі — румын режиссері Кристиан Мунджиу. Киноға адал, өте терең, көзі тірі классик. Оның әр фильмін өте жоғары бағалаймын. Биыл Канн кинофестивалінде «Алтын пальма бұтағы» жүлдесін иеленді.
Үшіншісі — тай режиссері Апичатпоң Вирасетакул. Оның да уақыт пен кеңістікті сезінуі маған шабыт сыйлайды. Кейінгі авторлардан Антонионидің энергиясы мен ықпалы сезіледі. Ол жан-жаққа сәулесін шашқан күн тәрізді, кинода үлкен бір ой кеңістігін ашты.
Қазір Оңтүстік-Шығыс Азиядағы, мысалы, Камбоджа, Индонезия, Вьетнам, Таиланд, Сингапур, Мьянма сияқты елдердің киносы қатты дамып келе жатыр, әлемдік фестивальдердің назары соларға ауып тұр, фильмдері шынымен де мықты.
Ақдидар: Ал өзімізге жақын елдерден немесе Қазақстандағы режиссерлерден шабыт беретін есімдер бар ма?
Елзат: Ресейден шыққан Андрей Звягинцев мені киноға алып келген. Ол да — көзі тірі классик, тарихта қалатын режиссер. Филология факультетінің 2-курсында оқып жүргенімде оның «Оралу» («Возвращение») фильмін көріп, киноға деген көзқарасым 180 градусқа өзгерді. Киноның не екенін түсіндіріп берген режиссер болғандықтан, оны өзімнің экрандық ұстазым деп есептеймін. Ал қазақ киносы кеңістігінің шыңы — Дәрежан Өмірбаев. Ол кісінің алғашқы фильмдері өте қатты ұнайды, ерекше бағалаймын.
Ақдидар: Кино бойынша немен ауырып жүрсіз? Қандай тәжірибелерді сынап көргіңіз келеді келешекте?
Елзат: Келесі жобаға қаржы табыла ма, табылмай ма, ол жағы әзірге белгісіз. Ақша табылмаса, фильмді қаражатсыз-ақ түсіремін деген мақсаттамын. Қазір дайын тұрған екі-үш жоба бар, соның біреуін биыл міндетті түрде қолға аламын. Керек болса телефонға түсіремін, өйткені мұндай тәжірибе әлемде бар. Өзімді мюзикл саласында да байқап көргім келеді. Сценарийі әлі дайын емес, бірақ бір жобаны әзірлеп жүрмін. Бұл жай ғана құрғақ мюзикл емес, қоғамдағы мәселелерді толғайтын, әлеуметтік үні бар туынды болады. Оның қашан шығатыны әзірге белгісіз.
Одан бөлек, криминал драма түсірсем бе деген мақсатым бар. Биылға жоспарлап отырған жобаларымның бірі — осы. Жай ғана атыс-шабыс емес, мағыналы дүние етемін. Келесі фильмім қаладағы өмір туралы болады. Қысқаметраж туындыларым да, «Әбіл» фильмі де ауылдағы өмірді көрсетті. Көрерменде «Елзат ауылды ғана түсіре береді» деген түсінік қалыптасып кетті ме деп ойлаймын.
Біреулер «сіз ауылда өстіңіз, сол тақырыпты жақсы білесіз, сол бағытта дамуыңыз керек» деп айтуы мүмкін. Бірақ мен қалаға кеше келген жоқпын, мұнда тұрып жатқаныма жиырма жыл болды. Қаланың да өмірін жақсы білемін. Ең бастысы, өзім көрген, өзім сезінген және шынайы өмірді экранға шығарамын.
Ақдидар: Сұхбат бергеніңізге рақмет! Ісіңізге сәттілік тілеймін.
Оқи отырыңыз:
