Желтоқсан айында прокаттан алынып тасталған «Руың кім?» фильмі қазақ киносындағы цензура туралы талқыны күшейтті. Бұл даудың ортасында жүрген сценарист, продюсер әрі режиссер Нұржан Еркінұлы ʼ98mag журналына берген сұхбатында кейінгі жылдары киноиндустрияда қысым бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткенін және цензура күшейе бере ме деп қауіптенетінін айтты.
«ҚАТТЫ ТЕКСЕРІП ЖАТЫР»
Сұхбатты 2026 жылға болжамнан бастасақ. 2025 жыл қазақ киносы үшін табысты болды. Фильмдер бірінен соң бірі көп касса жинап, түрлі жанрдағы экспериментке куә болдық. Бірақ осы жақсы тенденцияны жыл аяғында «Руың кім?» фильмімен болған жайт бұзғандай. Қалай ойлайсыз, бұл бір реттік түсінбестік пе, әлде жаңа ережелер мен цензураның басталуы ма?
Мен ешкім айта бермейтін ақпаратты, «ішкі кухняда» не болып жатқанын айтайын. Қазір сол «Руың кім?» фильмінен кейін басталған нәрсе әлі де жалғасып жатыр. Жаңадан шығып жатқан фильмдерді қатты тексеріп жатыр. Тіпті музыкасына да тиіседі, бұрынғыдай емес. Мысалы, менің естуімше, «Охота на розового зайца» фильміндегі музыкаларға дейін ауыстырған, кейбір сөздерге дейін тиіскен. Сондықтан бұл бір фильмге ғана қатысты нәрсе емес. Қысым күшейіп барады.
Менің түсінуімше, коммерциялық кино саласы үкімет тарапынан бақылаусыз қалған сектор болды. Сондықтан [үкімет] өз бақылауында ұстау үшін Мәдениет және ақпарат министрлігі прокаттық куәлік беруді қиындатты. Барлығы енді коммерциялық кино болғаннан кейін кинотеатрға шығып, өз ақшасын қайтарып алуды ойлайды ғой.
Сондықтан да айналып келгенде барлығы осы прокаттық куәлік алуға келіп тіреледі. Ал оны алу енді қиындай береді. Бұдан бөлек жаңа талаптар беріледі деді. Енді прокаттық куәлік алу үшін фильмді кемі алты ай бұрын көруге беру керек деген әңгіме бар. Мұндай құжатты әлі ешкім қолына алған жоқ. Бірақ не істеу керек, [фильмді] қалай өткіземіз деген сияқты әңгіме талқы жүріп жатыр.
Бұрын ол қалай берілетін еді?
Бұрын ол бір айдың көлемінде шешілетін нәрсе еді ғой. Финалдық музыканы қоспай берсе де қаратуға болатын. Ең бастысы конституциялық құрылымды бұзбау сияқты өздерінің негізгі талаптарына сай болсаң, жеткілікті еді. Ал қазір мүлде қиындатып жіберді. Әрі қарай да солай ете береді деп ойлаймын.
Оған қоса, кино бойынша арнайы комиссия құрылады деп жатыр. Ол жаққа зиялы, өнердегі мықты азаматтарды жинап алмақшы. Киноның жақсысы бар, жаманы бар — оларға соның барлығын көрсете беру, білмеймін ақылға қонымсыз нәрсе сияқты. Өйткені біз көбіне сол кассасы жоғары фильмдерді көреміз ғой. Ал солардың арасында сапасы сын көтермейтін туындылар да өте көп. Оның барлығын көре беру… Қазақстанда екі жүз кино шығады, жүз кино шығады делік, шетелден келетін екі жүз — үш жүз кино бар, оларды да көріп отыру, менің ойымша, мүмкін емес нәрсе. Соған қарамастан осындай шешім қабылданды.
Бұған дейін ережелерді осылай қатаңдату тенденциясы байқалмады ма?
Жо-жоқ, оған дейін болған жоқ. Сол мәлімдемеден кейін қолға ала бастады. Киноға сөйтіп-сөйтіп осындай өзгерістер еніп жатыр.
«ҚЫЗЫЛ СЫЗЫҚ»
Негізі үкіметтің қолында бұрын да тыйып-шектейтін тетік болды ғой. Қай бір жылдары қоғамда гомосексуал қарым-қатынасты көрсетті деп сыналған «Базлайтер» фильмі ақпарат және мәдениет министрлігінің бұйрығымен прокаттан алынып тасталған еді. Бұл жолы не өзгерді?
Өте жақсы сұрақ. «Базлайтерді» де жақсы еске түсірдіңіз. Жасыратыны жоқ, біздің үкімет халық көтеріліп кете ме деп қатты қорқады. Өйткені көбінің жағдайы мәз емес. Сосын кез келген келеңсіз жайт халықтың ашуын тигізуге себеп болуы мүмкін. Сондықтан да халық шулап кеткесін «Базлайтерді» алып тастады.
Ал «Руың кім?» фильміне келсек, шулап кетуі мүмкін деген оймен, алдын ала профилактика ретінде алып тасталған деп есептеймін. Сіз айтып отырған тыйып-шектейтін тетік бұрын керек кезде ғана іске қосылса, қазір ол үкімет бақылауында ұстауы үшін негізгі құрал болып қалды. Бұрын халық көтерілмесе, шуламаса ешқандай «рубильник» қосылмайтын. Енді қазір ол перманентті түрде жұмыс істейді. Барлығы қатты тексерістен өтеді. Осыдан кейін кей әріптес «үкіметке жағатын сәттерді көбірек қосу керек шығар» дегендей де айтып жатыр. Ол енді «ура патриотизмге» алып келеді.
Осының себептеріне тоқталсақ. Сіздер қозғаған тақырып бұрыннан қызыл сызық болған ба еді, әлде бұл жаңадан сызылып жатқан шекаралар ма?
Конституция бойынша ешқандай қызыл сызық жоқ. [Конституцияның] жиырмасыншы бабында сөз бостандығы бар, цензураға жол жоқ деп жазылған. Сол заң бойынша жұмыс істедік. Былай, шындап қарағанда, біз сценарийді экспертизаға да бердік. Барлығын сөзбе-сөз тексеріп шыққан экспертизаның нәтижесінше, біз ешқандай заң бұзбағанбыз.
«Қызыл сызық» деген сөздің өзі — қорқынышты сөз. Біз — тәуелсіз мемлекетпіз, демократиялық мемлекетпіз. Бірақ сондай мемлекетте өмір сүре тұра, қызыл сызық бар деп ойлаудың өзі біздің жүйеде, орталық аппаратта бір нәрсе дұрыс емесін білдіреді.
Кино бірінші кезекте — ойын-сауық құралы. Оны тәрбие құралы деп қарап, аздап түсініктерді ауыстырып жатқандай. Олар білім беру саласынан, басқа да салалардан жауапкершілікті ысырып, осы секторға артып жатыр. Солай кім жаман, кино жаман дегенге келдік. Бұдан бөлек мойындау керек, біздің орталық аппарат киноны қатты жақсы көре бермейді. Бұл да бір себеп деп ойлаймын. Тым еркінсіп кетті деп ойлап, қолға алайық дегендей.
Сонда бұған не себеп?
Халық кейінгі жылдарды қазақ киносының «прайм эрасы» деп жатыр ғой. Оның да себебі түсінікті, өйткені қазір шынымен де осы коммерциялық кино дамып жатыр. Үкіметтің түсірген фильмдері мен жекеменшік қаржыға түсірілген фильмдерді салыстырсақ, бюджеті он есе, жиырма есе аз болса да сол коммерциялық кино халыққа жақын. Тағы да айтайын, үкіметтің бақылауында емес фильмдер халыққа жақын болып жатыр. Қарап тұрсақ, бұл да бізді қатты қолға алуға себеп болды деп ойлаймын.
Әлі де түпкі себебі түсініксіз. Кино шығармашылық ретінде өз бетінше дами берсе болмай ма?
Түбі идеологияға келіп тірелетін сияқты. Менің ешқандай үкіметке қатысым жоқ, ол жақта таныс-тамырым жоқ, іште не болып жатқанын толық білмеймін. Сондықтан тек сырттан бақылап көргенімізді, естігенімізді айта аламыз. Кейінгі жылдары осы идеологияға қатысты көп әңгіме айтып жүрміз ғой. Бізде ұлттық идеология жоқ деп жатады. Сол идеологиямен тікелей айналысатын азаматтардың жаңа ұстанған бағыты — «бізде ру жоқ, бәріміз бір ұлтпыз, бір қазақпыз» деген нәрсе. Олар бізді «бөлінуді насихаттайды» деп айыптауы орынсыз, өйткені біз бөлінбеуге шақырамыз. Бірақ әркім өз руын білуі керек дегенді айтамыз.
Мұның барлығы түптеп келгенде Ресей саясатына да жанасады деп ойлаймын. Әлі Ресей мемлекеті қазақ еліне жасаған геноцидті ресми түрде мойындамады. Одан кейін кезінде Орыс патшалығының қазақ халқына қарсы қылмысына байланысты ешқандай да репатриация деген нәрсе болған жоқ. Сондықтан да бізге қазір ең бастысы — барлығын ұмыту. Айдентикамызды, руымызды, жүзімізді, қайдан шыққанымызды, осыған дейін кім болғанынымызды ұмытып, тек қазіргі уақытпен өмір сүру деген сияқты жаңа ұстаным пайда болған сияқты. Дәл сол себеппен «Руың кім?» фильміне тиісіп, кейін басқаларына да босаңсып кетпес үшін, сіз айтпақшы қызыл сызықтан асып кетпеуі үшін, бос секторды қолға алайық деген сияқты.
Шығармашылық өкілдерінің еркіндігі түбі осы тақырыптарды қозғауға алып барады дегіңіз келе ме?
Иә, өйткені қазір өзімізге үңіліп жатырмыз, тарихымызға қарап жатырмыз. Не болды, біздің Алаш зиялыларымыз неге 1936-1937 жылдары көптеп қаза тапты, ол кімге пайдалы болды? Осының барлығын ойлана бастадық. «Міржақып. Оян, қазақ!» фильмі сол туралы. [Фильмнің танымалдығы] ешкім күтпеген [жетістік болды]. Ол кезде де, жаңа айтқанымдай, киноны қатты жақсы көрмегеннен кейін қатты бақыламаған.
«Міржақып. Оян, қазақ!» фильмі ұлттық арнаның сериалы еді. Ол кәдімгідей үкіметтің қаржысына түсірілген, Youtube-та тұрған сериал еді. Теледидарды қазір көбі көре бермейді, сондықтан да елеусіз жатқандай болды. Бірақ ол үлкен экранға шыққанда үлкен резонанс тудырды. Жас көрермендер түсіне бастады: «а, біздің ата-бабаларымызға кезінде осылай қысым көрсеткен екен ғой» дегендей. Осыдан соң елдің бірлігін, татулығын бұзады деп қорықса керек, оны прокаттан алып тастады. Кейін «сендер қорқып прокаттан алдыңдар» дегеннен кейін қайтадан оны шығарып, халықты жынды қылып қойды ғой. Менің ойымша, түбі осы жаққа келетін сияқты. Жел осы жақтан соғып жатыр.
«БҰЛ ТАҚЫРЫПТЫ ЖАЙ ҚАЛДЫРМАЙМЫН»
Онда «Руың кім?» фильмінің прокаттан алынуына екі себеп бар сияқты. Біріншісі, өзіңіз айтқан идеологиялық бағыт. Екіншісі, фильмде аталатын жекелеген рулар. Фильм трейлерінде жарлы құданың руы жалайыр болып шығады да, соның айналасында бірнеше күлкілі сахна құрылады. Жалайыр, білуімізше, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың руы. Бірақ фильмде ол рудың аты өзгеріп кеткен. Прокаттық куәліктен айыруда бұл деталь қаншалық рөл ойнады?
Негізі бұл өте жақсы сұрақ. Осы жерде бәрі неден басталғанын дұрыстап түсіндіріп кетейін. Көбі қысым сол депутат Ерлан Саировтың мінберден сөйлегенінен кейін басталды деп ойлауы мүмкін. Бірақ шын мәнінде бәрі бұдан ертерек басталды.
Киноны бақылап отыратын қыз-жігіттер жақсы біледі, трейлерде жалайыр, шапырашты (экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың руы — ред.) деген рулар болды. Ал фильмде, қарасаңыз, мүлде басқа ру аталады. Енді оған дейін трейлерді көрген адамның заңды сұрағы болады ғой неге бұлай болды деген.
Прокаттық куәлік алатын сәтте сол руды ауыстыруды сұрады немесе талап етті. Менімен сөйлескен жоқ. Маған сол Tiger Films продюсерлері хабарласып, ауыстыруымыз керек екен, жалайырдың орнына басқа ру бересің бе деп сыпайы түрде сұрады. Жарайды деп басқа руға ауыстырдық. Өте өкінішті, өйткені бүкіл концепция бұзылады ол жерде.
Айттырып келген құда жарлы ғой. Өзі құрылыста істейді, арасында асабалығы бар. Сөйтіп жүрген адам аяқ астынан президентпен рулас болып шыққаннан кейін, оған жағымпазданатын адамдарды біз сатира қылып көрсетіп, соған карикатура жасағанбыз. Негізі ондай нәрсе бар ғой. Сен президентпен рулас болсаң, сені сыйлап кететін адамдар көбейеді. Біз неге оны көрсете алмаймыз? Біз президент туралы айтып жатқан жоқпыз ғой. Сонымен рулас болғаны үшін осылай жылпос болып, екіжүзді болып кететін адамдарға карикатура жасадық. Соның өзін алып тастауымызды сұрады.
Бұл президентке жеткен де жоқ қой. Паровоздың алдында жүгіретін адамдар «олай болмайды» деп шықты. Сөйтіп ауыстырғаннан кейін барлығы тынышталды деп ойлағанбыз. Бірақ бәрібір ол фильм прокаттан кетті.
Сонда президенттің руын атағанда тұрған не бар деп ойлайсыз?
Бізде президент не үлкен басшылар осындай майда-шүйде тірлікке араласа бермейді ғой. Оларда маңыздырақ жұмыстар көп. Барлығын құртатын бер жағындағылар ғой. Уәзірлер, жандайшаптар.
Негізі қазақ киносында ру туралы, басқа да саяси тақырыптар туралы астарлы әзілдер бұрын еркін айтылған сияқты. Мысалы, режиссер Санат Шапашевтің жақында жарық көрген «Бақыт құшағында» мюзиклінде жағымсыз кейіпкер бұрынғы президент Нұрсұлтан Назарбаевтың мемге айналған кадрларын қайталайды.
Иә-иә. Гүлнұр Мамасарипованың фильмдерінде де бір кейіпкердің руы жалайыр болды ғой деймін. Бұл проблема емес еді осыған дейін. Біз ру туралы айтқан бірінші адам емеспіз. Қазақ фильмдерінде руға байланысты көп нәрсе болды. Бізге келгенде барлығы шулап кеткенінің себебі — орталық аппараттан келген үкім деп ойлаймын.
Мен бұл тақырыпты жайдан жай қалдырмаймын. Мүмкін басында эмоционалды түрде көп нәрсе айтып, қазір басылып қалды деп ойлап жатқандар бар шығар. Жоқ, олай емес. Біз қазір Youtube арқылы контент жасамақшымыз. Барынша өзіміздің конституциялық құқығымызды қорғауға тырысамыз. Ешқандай заң бұзушылық жасап жатқан жоқпыз және барлық өнер адамдарын өзімнің қатарыма қосылуға шақырып жатырмын.
«КИНОДАН АЛЫСТАП ЖАТЫРМЫН»
Фильмге қысым басталғанда сіз посттар жазып, мұны «киноға цензура келді» деп атадыңыз. Басқа да сценарист, продюсер қыз-жігіттер жекеңізге шығып жатқанын айттыңыз. Ақпараттық кеңістікте сізден басқа индустрия өкілдерінің мәлімдемесі болмаған сияқты. Индустриядағы ахуал қиындаса, неге басқа киногерлер үндеу жасамады?
Негізі қорқады көбі. Мен оларды кінәлай алмаймын. Бұл олардың ол жеп отырған наны, істеп отырған жұмысы. Сондықтан қорқыныш өте түсінікті реакция шығар. Контексті толық түсінбей жатқандар да бар. «Шынымен бізге қиын бола ма осы жылы» деп сұраған да болды. Тұтастай бір индустрия қазір құрдымға кетіп жатыр. Қанша мыңдаған адамды жұмыспен қамтып отырған коммерциялық кино деген сала енді өле бастайды.
Желтоқсанның ортасында Tiger Films киностудиясы жабылатынын хабарлады. Бұған ресми себеп ретінде басқа жайт айтылған. Бірақ дегенмен де «Руың кім?» айналасындағы дау процесті жеделдеткені сөзсіз шығар. Бұл жайт алдағы жылдары кино саласына қалай әсер етеді?
2026 жылы былтырға қарағанда кемі елу фильмге аз шығады. Ол бірінші жылғы нәтиже. Кейін шығатын фильмдердің саны қысқара береді. Демек қаншама адам жұмыссыз қалады деген сөз. Продюсерлер қазір барлығын түсініп отыр. Мүмкін сценаристтер, режиссерлар жағдайды толық көрмей тұрған болуы мүмкін, бірақ продюсерлер көреді. Өйткені бұл жекеменшік қаражат, оның сұрауы бар, оны қайтару қажет. Ал мұндай кезде олар тәуекелге баруы екіталай. Жекеменшік ақшаға кино түсіріп, ол киносы шықпай қалу қаупі бар кезде олар бірнеше рет ойланады.
Басқа продюссерлер де қазір «беспроигрышный вариант» деп үкіметтің ақшасына сериалдар түсіру деген сияқты нәрселерге ауысып жатыр.
Ең қысқа, шағын картинаның өзінде жүзден аса адам жұмыспен қамтылады. Дайындығы бар, түсірілім кезеңі бар, постпродакшны бар, барлығын есептей берсе, иә, біраз адам жұмыс істейді. Отбасын сол киномен асырап отырғандар.
Ең пессимист болжамым бойынша, біз тек пропагандалық машина құралына айналуымыз мүмкін. Авторлар қатты қаржылық тапшылыққа тап болып, басқа салаға кетеді.
Өзіңіздің жоспарларыңыз қалай өзгеріп жатыр?
Жоспарлар өзгеріп жатыр, шынымен. Бұл жақсы сұрақ, өйткені қазір осы жағдайлардан кейін кинодан шынымен де алыстағым келеді. Мүлдем кетпеймін, бірақ 2026 жылы мен үшін негізгі табыс көзі кино болмайтыны түсінікті. Өйткені менің кесірім де тиіп кетуі мүмкін деген ой бар. Мысалы, мен бір компанияға фильм жазып берсем, сол фильм менің кесірімнен шықпай қалуы мүмкін.
Сондықтан киноны биыл азайтамын. Көбіне сол ютуб болсын, басқа да әлеуметтік желілер болсын, сол жаққа контент көбірек жасап, өзімен бірге өсіп жатқан, оң-солын танып жатқан қазақтың қыз-жігіттеріне пайдалы болу жағына қарай өтемін.
